Thúc đẩy phát triển đô thị xanh từ nguồn gen cây bản địa Vườn Quốc gia Ba Vì

Hiện thực hóa chính sách phát triển đô thị xanh từ thực tiễn

Trong những năm qua, công tác quản lý và phát triển cây xanh đô thị trên địa bàn Hà Nội đã đạt được nhiều kết quả tích cực, góp phần tạo dựng diện diện mạo xanh cho các tuyến phố. Tuy nhiên, dưới tác động của biến đổi khí hậu, các hiện tượng thời tiết cực đoan như dông lốc, nắng nóng kéo dài cùng áp lực đô thị hóa nhanh đã bộc lộ không ít bất cập. Thành phần cây xanh đường phố chưa thật sự đa dạng; một số loài cây trồng theo kinh nghiệm hoặc cây ngoại lai có khả năng chống chịu bão gió, sâu bệnh kém, bộ rễ ăn nông hoặc rễ luẩn quẩn dễ bị bật gốc, gây mất an toàn giao thông và ảnh hưởng tới hạ tầng kỹ thuật.

Sức khỏe cây xanh đô thị chịu ảnh hưởng nặng nề bởi môi trường đô thị - một cây xanh trong Vườn hoa Lý Tự Trọng (phường Tây Hồ, Hà Nội) bất ngờ gãy đổ khiến 2 người bị thương chiều 24/2/2026). Ảnh: AD

Nhận thức rõ vai trò của nghiên cứu khoa học trong việc "đi trước mở đường" cho công tác quản lý đô thị, Sở KH&CN Hà Nội đã giao Trường Đại học Xây dựng Hà Nội chủ trì, phối hợp cùng Vườn Quốc gia (VQG) Ba Vì và Chi cục Kiểm lâm Hà Nội triển khai nghiên cứu bài bản nguồn gen cây trồng tự nhiên.

Việc khai thác hiệu quả tài nguyên thực vật bản địa tại VQG Ba Vì - nơi sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới và á nhiệt đới phong phú - không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen quý mà còn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng bộ danh mục cây xanh có sức sống khỏe, chống chịu tốt với điều kiện đô thị khắc nghiệt.

Xây dựng bộ tiêu chí khoa học và phát hiện những nguồn gen tiềm năng

Không chọn cây trồng tự phát hay mang tính cảm tính, nhóm nghiên cứu do TS. Phạm Anh Tuấn làm chủ nhiệm đã tiến hành khảo sát toàn diện 546 tuyến đường nội thành Hà Nội và 17 tuyến điều tra thực địa tại VQG Ba Vì.

Trên cơ sở đánh giá thực trạng, đề tài đã xây dựng Bộ tiêu chí chọn loài cây xanh đường phố Hà Nội đảm bảo hài hòa giữa các yếu tố: Sinh thái thích nghi, hình thái thẩm mỹ, an toàn hạ tầng và tính bền vững.

Theo đó, cây bóng mát đô thị phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe như: Thân thẳng, gỗ dai, chịu được cắt tỉa, góc phân cành rộng và chiều cao phân cành trên 3m; Bộ rễ cọc bám sâu, rễ tỏa đều, không có bạnh vè lớn làm phá hủy vỉa hè; Tán lá đẹp, lá xanh quanh năm hoặc biến đổi sắc màu theo mùa; hoa quả không có mùi khó chịu hay hút côn trùng gây ô nhiễm môi trường; Chịu đựng tốt môi trường đất bị nén chặt, thiếu dinh dưỡng và ô nhiễm không khí đô thị.

Từ hơn 340 loài cây gỗ và cây bụi tự nhiên được điều tra tại Ba Vì, đề tài đã sàng lọc ra danh mục các loài tiềm năng, đồng thời chọn ra 05 loài cây ưu tú nhất để tập trung nghiên cứu quy trình nhân giống và xây dựng mô hình thử nghiệm.

Nguồn hạt giống chất lượng cao của các loài cây bóng mát bản địa (Mỡ Ba Vì, Côm tầng, Mí) được thu hái trực tiếp từ các cây mẹ tuyển chọn tại VQG Ba Vì.

Theo đó, 5 loại cây gồm: Côm tầng (Elaeocarpus griffithii): Cây gỗ bóng mát có dáng đẹp, tán lá dày, chịu hạn tốt và có khả năng lọc bụi hiệu quả; Mí (Lysidice rhodostegia): Cây bóng mát có thớ gỗ dai, hoa đẹp, tán cân đối, khả năng bám rễ tốt trước gió bão; Mỡ Ba Vì (Magnolia lotungensis): Loài cây bản địa đặc hữu, hoa có hương thơm nhẹ, xanh quanh năm, rất phù hợp tạo cảnh quan thẩm mỹ cao cho các đại lộ và khu đô thị mới; Chàm mèo (Strobilanthes cusia): Cây bụi lá xanh, sinh trưởng khỏe, chịu bóng tốt, thích hợp làm mảng xanh tầng thấp hoặc dải phân cách. Dẻ thơm (Desmos chinensis): Cây bụi có hoa thơm rực rỡ, dễ uốn tỉa, tạo điểm nhấn cảnh quan độc đáo cho các công viên và phố đi bộ.

Làm chủ công nghệ nhân giống, sẵn sàng chuyển giao ứng dụng

Sau quá trình lựa chọn, nhóm nghiên cứu và cộng sự đã hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống chuẩn hóa cho cả 5 loài cây. Trong đó, nhân giống hữu tính từ hạt đối với 3 loài cây bóng mát (Côm tầng, Mí, Mỡ Ba Vì). Các công thức xử lý hạt, chọn giá thể ruột bầu và độ che sáng đã giúp tỷ lệ nảy mầm và chất lượng cây con trong vườn ươm đạt tiêu chuẩn cao.

Bên cạnh đó, nhân giống vô tính bằng giâm hom được thực hiện đối với 2 loài cây bụi (Chàm mèo, Dẻ thơm). Việc áp dụng chất kích thích ra rễ (IBA, NAA) ở nồng độ thích hợp giúp tỷ lệ ra rễ đạt trên 80%, rút ngắn thời gian tạo cây giống thương phẩm.

Đề tài đã triển khai thành công 05 mô hình nhân giống tại Vườn ươm Hạt Kiểm lâm VQG Ba Vì với quy mô hơn 5.500 cây con khỏe mạnh, tạo nguồn cây giống tiêu chuẩn làm cơ sở cho các bước theo dõi, thử nghiệm và đánh giá tiếp theo trước khi xem xét đưa vào trồng tại không gian đô thị.

Phối hợp liên ngành hướng tới đô thị bền vững

Kết quả của đề tài là minh chứng rõ nét cho hiệu quả hợp tác liên ngành giữa các đơn vị nghiên cứu khoa học (Trường ĐH Xây dựng Hà Nội), cơ quan quản lý tài nguyên (VQG Ba Vì, Chi cục Kiểm lâm) và cơ quan quản lý KH&CN Thành phố.

Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở khoa học quan trọng để Sở KH&CN Hà Nội kiến nghị, phối hợp cùng Sở Xây dựng, Sở Quy hoạch - Kiến trúc và chính quyền các địa phương chuyển giao bộ tiêu chí tuyển chọn, hướng dẫn kỹ thuật nhân giống và tiêu chuẩn cây giống. Đây sẽ là cẩm nang hữu ích giúp các cơ quan quản lý đô thị và doanh nghiệp cây xanh có thêm lựa chọn chất lượng nhằm từng bước bổ sung, thay thế cây già cỗi, nâng cao chất lượng cảnh quan Thủ đô từ nguồn cây bản địa Ba Vì.

Việc đưa các kết quả nghiên cứu KH&CN vào quản lý thực tiễn góp phần nâng cao hiệu quả chi phí ngân sách trong việc bảo dưỡng, duy tu cây xanh, đồng thời trực tiếp hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành đô thị "Xanh - Văn minh - Bền vững", thích ứng chủ động với biến đổi khí hậu trong giai đoạn phát triển mới.

Hội đồng nghiệm thu cấp Thành phố đánh giá quá trình thực hiện và kết quả nhiệm vụ chiều 9/10.