Công viên sinh thái Houtan, Thượng Hải – ví dụ điển hình của hiện thực hoá khái niệm “thành phố bọt biển” và xu hướng thiết kế cảnh quan bền vững

1. Giới thiệu chung

Được xây dựng trên khu đất bỏ hoang của một khu công nghiệp cũ, Công viên Houtan là một cảnh quan sống tái tạo trên bờ sông Hoàng Phố của Thượng Hải. Khu đất ngập nước nhân tạo, hệ thống kiểm soát lũ sinh thái, các công trình và vật liệu công nghiệp được cải tạo, và nông nghiệp đô thị là những thành phần không thể thiếu của chiến lược thiết kế phục hồi tổng thể nhằm xử lý nước sông bị ô nhiễm và khôi phục lại khu vực bờ sông bị xuống cấp một cách thẩm mỹ. Dự án công viên Houtan là một hợp phần cảnh quan của khuôn khổ World Expo Cultural Park của chuỗi sự kiện quốc tế Shanghai World Expo năm 2010 và đã được trao nhiều giải thưởng Kiến trúc và Cảnh quan uy tín trên thế giới. Đơn vị thiết kế là văn phòng Kiến trúc cảnh quan Turenscape do KTS Kongjian Yu (1963-2025) sáng lập với triết lý thiết kế và ứng dụng “thành phố bọt biển” là một hướng đi mũi nhọn cho quan điểm cảnh quan bền vững.

Sơ đồ tổng thể tổ hợp Công viên Văn hoá Shanghai World Expo 2010 [3]

Lý thuyết “Thành phố bọt biển”

Một trong những di sản quan trọng nhất mà Kongjian Yu để lại chính là khái niệm “Thành phố bọt biển” (Sponge City) – mô hình quy hoạch đô thị dựa vào thiên nhiên để quản lý nước mưa và thích ứng với biến đổi khí hậu. Kiến trúc sư Yu Kongjian đã đề xuất mô hình “Thành phố bọt biển” từ cuối thập niên 1990, dựa trên ý tưởng dùng hệ sinh thái tự nhiên như một “miếng bọt biển” để hấp thụ, lưu trữ và thanh lọc nước, thay thế cho hạ tầng bê tông truyền thống. Quá trình này phát triển dần qua nhiều giai đoạn nghiên cứu, chiến lược và thực nghiệm, trước khi được chính phủ Trung Quốc chính thức áp dụng từ năm 2014 với mục tiêu giảm ngập lụt, cải thiện nguồn nước, tăng khả năng chống chịu biến đổi khí hậu. Từ đó cho đến nay, khái niệm Sponge City được quốc tế công nhận như một giải pháp thân thiện môi trường và bền vững trong các lĩnh vực quy hoạch – thiết kế đô thị và cảnh quan. KTS Kongjian Yu trở thành biểu tượng toàn cầu trong lĩnh vực thiết kế đô thị thích ứng với tự nhiên và biến đổi khí hậu.

Thay vì “chống lại nước” bằng cách bê tông hóa và xây dựng hệ thống cống ngầm, Yu chủ trương “làm bạn với nước”: để nước thấm, giữ, làm sạch và tái sử dụng ngay trong môi trường đô thị. Nhờ tính hiệu quả và bền vững, lý thuyết này đã được áp dụng như một chính sách quốc gia tại Trung Quốc, và hiện đang triển khai tại hơn 30 thành phố trong nước cũng như nhiều quốc gia khác như Pháp, Indonesia, Nga, Singapore, Thái Lan… [1]

Minh hoạ mô hình lý thuyết thành phố bọt biển Sponge City của KTS Yu [1]

2. Mục tiêu và Thách thức của dự án công viên Houtan

Địa điểm là một dải đất hẹp dài 14ha nằm dọc theo bờ sông Hoàng Phố ở Thượng Hải, Trung Quốc. Khu đất bỏ hoang này, trước đây thuộc sở hữu của một nhà máy thép và một xưởng đóng tàu, chỉ còn lại rất ít công trình công nghiệp và phần lớn được sử dụng làm bãi rác và bãi tập kết vật liệu công nghiệp.

Mục tiêu của thiết kế công viên là: tạo ra một triển lãm xanh, đáp ứng lượng khách tham quan lớn trong suốt thời gian triển lãm từ tháng 5 đến tháng 10, trình diễn các công nghệ xanh, biến đổi một không gian độc đáo để làm cho Triển lãm trở thành một sự kiện khó quên, và chuyển đổi thành một công viên ven sông công cộng lâu dài sau khi Triển lãm Shanghai World Expo 2010 kết thúc.

Công viên sinh thái Houtan bên bờ sông Hoàng Phố, thành phố Thượng Hải [2]

Thách thức đầu tiên là khôi phục môi trường bị xuống cấp. Địa điểm này là một khu đất bỏ hoang với đầy rác thải công nghiệp và xây dựng cả trên bề mặt và chôn vùi khắp khu vực. Nước sông Hoàng Phố bị ô nhiễm nặng với xếp hạng chất lượng nước quốc gia là cấp V trên thang điểm I-V và được coi là không an toàn cho việc bơi lội và giải trí, cũng như không có đời sống thủy sinh. Thách thức thiết kế quan trọng nhất là biến đổi cảnh quan xuống cấp này thành một không gian công cộng an toàn và dễ chịu cho cộng đồng. Thách thức thứ hai là cải thiện khả năng kiểm soát lũ lụt. Bức tường chắn lũ bằng bê tông hiện có được thiết kế để bảo vệ chống lại trận lũ lụt 1.000 năm một lần với độ cao đỉnh là 6,7 mét, nhưng nó cứng nhắc và thiếu sức sống. Sự dao động thủy triều hàng ngày 2,1 mét tạo ra bờ biển lầy lội và đầy rác thải, hiện không thể tiếp cận được đối với công chúng. Một bức tường chắn thông thường sẽ tiếp tục hạn chế khả năng tiếp cận và ngăn cản việc tạo lập môi trường sống dọc theo mép nước, vì vậy cần có một đề xuất thiết kế kiểm soát lũ lụt thay thế. Thách thức thứ ba là chính bản thân địa điểm. Khu vực này dài và hẹp, nằm giữa sông Hoàng Phố và một đường cao tốc đô thị có mặt tiền hướng ra sông, dài hơn 1,7 km nhưng chiều rộng trung bình chỉ từ 30 đến 80 mét.

Sự kết hợp của vật liệu thân thiện và cây xanh bản địa trong công viên Houtan (Nguồn: tác giả, 2025)

3. Cấu trúc không gian

 Thiết kế tổng thể: Khu vườn được thiết kế như một mê cung ảo của các không gian liên kết với nhau, với tường, cổng và cửa sổ tạo cảm giác bí ẩn và dòng chảy liên tục giữa môi trường trong nhà và ngoài trời. Cảnh quan vườn kết hợp hài hòa giữa cây cỏ, hoa lá với suối nước, ao sen, đá tảng và các công trình nhà cổ, tạo nên không gian thơ mộng và đậm chất mỹ thuật Trung Hoa. 

Cấu trúc tổng thể công viên Houtan [2]

Một cảnh quan được phục hồi về mặt sinh thái, nông nghiệp đô thị và tinh thần công nghiệp là ba lớp chính của công viên, được đan xen với nhau thông qua một mạng lưới đường đi, nơi du khách được giáo dục về cơ sở hạ tầng xanh trong một khu vực giải trí được phục hồi tươi tốt. Mạng lưới dành cho người đi bộ bao gồm một vòng chính, một loạt các con đường vuông góc chia đôi vùng đất ngập nước và vô số lối đi bộ dẫn qua các bậc thang. Mạng lưới này đảm bảo kết nối liền mạch giữa công viên và môi trường xung quanh, khuyến khích việc tiếp cận trong khu vực không chỉ đáp ứng hiệu quả lượng người đi bộ khổng lồ dự kiến ​​trong suốt Triển lãm Shanghai World Expo 2010, mà còn đảm bảo một công viên công cộng dễ chịu và dễ tiếp cận ở quy mô con người sau đó.

Thiết kế cảnh quan thân thiện với người sử dụng (Nguồn: tác giả, 2025)

Nhiều bệ và “container” khép kín được thiết kế làm các nút trên mạng lưới dành cho người đi bộ, bao gồm cả “vườn treo” được chuyển đổi từ một cấu trúc nhà máy và bến tàu được thiết kế cảnh quan. Những bệ và container này được tích hợp vào mạng lưới dành cho người đi bộ để tạo ra những không gian rộng lớn hơn, nơi các nhóm nhỏ có thể tụ tập. Những lùm tre và cây tùng đỏ Trung Quốc đóng vai trò như những bức bình phong dọc theo các con đường để phân chia không gian và các khu vực khép kín được bao quanh bởi cây cối được sử dụng để trưng bày nghệ thuật hiện đại và các di tích công nghiệp được tìm thấy tại chỗ. Hệ thống cây xanh được lựa chọn là những giống loài có nguồn gốc bản địa có thể sinh sống và phát triển tốt như bạch quả, ngô đồng, liễu, tre, trúc, lau sậy, thuỷ trúc... được bố trí tự nhiên ở các các tầng cao và khu vực thích hợp.

Tái sử dụng vật liệu công nghiệp thành cafeteria và không gian công cộng (Nguồn: tác giả, 2025)

4. Kết luận

Công viên Houtan thể hiện một hệ sinh thái sống động, nơi cơ sở hạ tầng sinh thái có thể cung cấp nhiều dịch vụ cho xã hội và thiên nhiên, cùng với các phương pháp xử lý nước sinh thái và kiểm soát lũ lụt mới. Thiết kế hậu công nghiệp thể hiện một cảnh quan sản xuất độc đáo, gợi nhớ về quá khứ và tương lai của nền văn minh sinh thái, tôn vinh một thẩm mỹ mới dựa trên cảnh quan hiệu suất cao và chi phí bảo trì thấp. Sự thành công của dự án công viên sinh thái Houtan chính là minh chứng rõ nét cho việc hiện thực hoá khái niệm “thành phố bọt biển” Sponge City mà KTS Kongjian Yu đã dày công nghiên cứu và vận động thế giới trong nhiều thập kỷ vừa qua. 

Ghi chép quan sát thực địa và tổng hợp tài liệu bởi TS. Phùng Thị Mỹ Hạnh – Bộ môn Kiến trúc cảnh quan, Trường ĐHXDHN.

Tài liệu tham khảo:

[1].      Kiến Việt. KTS Kongjian Yu – Người khai sinh khái niệm “Thành phố bọt biển” và di sản kiến trúc bền vững. https://kienviet.net/2025/10/3/kts-kongjian-yu-nguoi-khai-sinh-khai-niem-thanh-pho-bot-bien-va-di-san-kien-truc-ben-vung,

[2].      Turenscape. Shanghai Houtan Park. https://www.turenscape.com/en/project/detail/4647.html, 2026.

[3].      Sasaki. https://www.sasaki.com/projects/shanghai-expo-cultural-park/, 2026.